HSP bij dieren? Ja, ook Fikkie en Tijger kunnen hoogsensitief zijn

HSP bij dierenWist je dat ook dieren hoogsensitief kunnen zijn? Onderzoekers hebben hoogsensitiviteit (of HSP) bij meer dan 100 soorten ontdekt. En daar kunnen we wat van leren – zeker wat ons werk betreft.

Sinds een paar jaar ben ik de trotse eigenaar van twee katten. Sommige mensen zeggen dat honden een baas hebben en katten personeel – en zo voelt het soms ook.

Vooral de jongste, Mauser, heeft wat extra aandacht nodig. Eén keer liep hij plotseling luid miauwend op het dak van ons huis te paraderen. De dierenambulance moest er uiteindelijk aan te pas komen om hem eraf te halen. Dat kostte me twee tientjes voorrijkosten, maar het beestje was gelukkig ongedeerd.

Heel anders is onze oudste kat Mau. Die gedraagt zich een stuk voorzichtiger. Zij heeft tig keer gelopen langs hetzelfde zolderraam waardoor Mauser was ontsnapt (en ze heeft er zelfs nieuwsgierig naar gekeken), maar de gevaarlijke sprong het dak op heeft ze nooit gewaagd.

Mau lijkt zich ook meer bewust van haar omgeving. Van een rinkelende deurbel of een opverend sneetje toast uit de broodrooster kan ze hevig schrikken. Maar ook als er vogels in de tuin neerstrijken, heeft ze die als eerste in de gaten. Mauser komt dan pas later aanhollen.

Mijn vrouw en ik noemen Mau daarom weleens onze ‘hoogsensitieve’ kat. Natuurlijk bedoelen we dat een beetje gekscherend. Ik kan het diertje moeilijk de HSP-zelftest voorleggen of vragen of ze zichzelf in het beeld van de HSP herkent. Zeker weten of ze de eigenschap heeft, doen we dus niet.

Twee persoonlijkheidstypes: ‘brutale’ en ‘verlegen’ dieren

Toch: het idee dat ook dieren hoogsensitief kunnen zijn, is niet zo gek als je misschien denkt. Hoogsensitief wil zeggen dat je gevoeliger bent voor prikkels en dat de hersenen de informatie op een meer diepgaande manier verwerken. Omgevingsinvloeden komen sterker binnen. Men gaat ervan uit dat 1 op 5 mensen de eigenschap heeft.

Biologen hebben ontdekt dat er twee persoonlijkheidstypes bestaan binnen meer dan 100 diersoorten, waaronder apen, vogels, geiten, varkens, paarden, honden en katten. En die persoonlijkheidstypes komen overeen met het onderscheid ‘hoogsensitief’ en ‘niet-hoogsensitief’ dat we bij mensen aantreffen.

Aan de ene kant zijn er de zogeheten ‘brutale’ (of niet-hoogsensitieve) dieren die een impulsieve en meer agressieve stijl hanteren. Zij gaan zonder veel omhaal op hun doel, bijvoorbeeld voedsel, af.

Aan de andere kant staan de ‘verlegen’ (of hoogsensitieve) dieren. In een nieuwe situatie maken zij eerst een pas op de plaats, ze observeren hun omgeving, schatten kansen en bedreigingen in en ondernemen dan pas actie. Deze dieren reageren – in tegenstelling tot hun ‘brutale’ soortgenoten – sterk op omgevingsinvloeden.

(tekst gaat door onder afbeelding)

zonnebaars
Een ‘verlegen’ zonnebaars houdt z’n omgeving scherper in de gaten dan z’n ‘brutale’ soortgenoot. (Foto: Tino Strauss).

Deze persoonlijkheidstypes lijken aangeboren te zijn. Zo bleek in een onderzoek naar de zonnebaars, een zoetwatervis die tegenwoordig ook voorkomt in Nederland en België, het gedrag van de twee typen over langere tijd stabiel. Men leidde dat onder meer af aan het gegeven dat ‘brutale’ en ‘verlegen’ vissen ander voedsel verorberden en verschillende typen parasieten in en op hun lichaam hadden.

Twee manieren om te overleven: zitters en zwervers

Beide persoonlijkheidstypes hebben waarschijnlijk een evolutionaire functie. Een onderzoek van de Amerikaanse bioloog John Renger en zijn collega’s naar het voedselzoekgedrag van fruitvliegjes maakt dat duidelijk.

In dit onderzoek maakt men het onderscheid tussen ‘zitters’ en ‘zwervers’. Het verschil schuilt in een variatie in het erfelijk materiaal en een anders werkend zenuwstelsel. De zitter, een hoogsensitieve fruitvlieg, observeert en wacht tot de kust veilig is, terwijl de zwervers rondvliegen en hun slag slaan.

Zolang er genoeg voedsel is, hebben de zitters de beste overlevingskansen. De zwervers zijn zich minder bewust van wat er in hun omgeving gebeurt en kunnen daardoor gemakkelijk ten prooi vallen aan roofdieren. Maar in tijden van schaarste zijn de zwervers in het voordeel. De zitters wachten dan te lang en zien het voedsel aan hun neus voorbijgaan.

Zitters en zwervers zijn dus even belangrijk voor het overleven van de soort. Zolang de ene fruitvlieg voorzichtig te werk gaat en een andere onbevreesd op z’n doel afvliegt, zullen er altijd genoeg fruitvliegen overblijven.

Sensitieve dieren waarschuwen voor gevaar

Mogelijk spelen de ‘verlegen’, meer sensitieve dieren nog een andere rol in het overleven van de soort. Ze kunnen hun soortgenoten namelijk waarschuwen voor gevaar.

‘Stel je voor dat een kudde antilopen of zebra’s een paar leden heeft die voortdurend stoppen met grazen en hun scherpe zintuigen gebruiken om naar roofdieren te speuren’, zegt de Amerikaanse psychologe en HSP-expert Elaine Aron. ‘Kuddes met zulke sensitieve, oplettende individuen hebben een betere kans om te overleven en zich voort te planten, en daarom worden er steeds een paar sensitieve individuen in die groep geboren.’

(tekst gaat door onder afbeelding)

zebra
Sensitieve zebra’s spelen mogelijk een belangrijke rol in het waarschuwen van de kudde bij gevaar.

Onderzoek naar hoogsensitieve mensen laat iets soortgelijks zien. HSP’s reageren door hun diepere informatieverwerking sterker op positieve en negatieve ervaringen. In een negatieve context, bijvoorbeeld een te hectische werkvloer, zijn zij de eersten die problemen ervaren. Maar als een omgeving gunstig is, zijn ze ook de eersten die opbloeien. Hoogsensitieve personen kunnen hiermee een belangrijke signaalfunctie voor de groep als geheel hebben.

Succesvolle aapjes en empathische honden

We zagen zojuist al: hoe sensitiever je bent, des te meer impact de omgeving op je heeft, zowel in goede als in kwade zin. Dat geldt niet alleen voor mensen, maar bijvoorbeeld ook voor resusapen.

Sensitieve aapjes die worden grootgebracht door gemiddelde moeders, kampen vaker met problemen als stress dan niet-sensitieve aapjes met soortgelijke moeders. Maar sensitieve aapjes die worden grootgebracht door zeer kundige, koesterende moeders behalen de beste resultaten. Ze ontwikkelen zich snel, ze zijn beter bestand tegen stress, ze stijgen in de hiërarchie van de groep en worden vaak leiders.

De overeenkomsten tussen hoogsensitieve mensen en hun dierlijke evenknie gaan nog verder. In 2014 bevestigden hersenscans dat hoogsensitieve personen subtiele signalen makkelijker oppikken en daardoor beter in staat zijn om emoties van anderen te herkennen. Anders gezegd: HSP’s beschikken over een sterk empathisch vermogen.

Drie jaar later concludeerden wetenschappers dat het heel waarschijnlijk is dat honden in staat zijn om emoties van mensen op te pikken. In een interview met CNN voegt onderzoeker Annika Huber eraan toe dat sommige honden dat beter kunnen dan anderen. Mogelijk reageren deze honden op ‘zeer subtiele signalen van onze emotionele toestand, misschien zelfs signalen waar we ons niet eens bewust van zijn’.

De les van HSP bij dieren: verschil moet er zijn!

Goed, we weten nu dat HSP bij dieren voorkomt. Maar wat hebben we daar eigenlijk aan? Nou, behalve dat je nu begrijpt dat ook jouw Fikkie of Tijger hoogsensitief kan zijn, laat de dierenwereld ons zien dat het om een doodgewone eigenschap gaat. HSP is geen stoornis, maar een ‘fabrieksinstelling’ die een deel van de mensen heeft.

Een fabrieksinstelling die we bovendien nog te vaak over het hoofd zien. Bij ‘diversiteit op de werkvloer’ denken we meestal aan de verschillen tussen man en vrouw, jong en oud of mensen met uiteenlopende culturele achtergronden. Maar we staan er nauwelijks bij stil dat mensen ook op het gebied van sensitiviteit enorm van elkaar kunnen verschillen.

En dat verschil zien we overal in terug: in de manier van werken (‘aftastend’ of ‘voortvarend’), in de omgang met anderen (een sterke of wat minder sterke mate van empathie) en in de noodzaak aan een positieve werkomgeving (meer of minder).

In plaats van iedereen als ‘de gemiddelde persoon’ te benaderen (of erger: iedereen in ‘dé ideale werknemer’ proberen te veranderen), denk ik dat organisaties er beter aan doen om deze verschillen te koesteren. Ik sta daar niet alleen in: initiatieven op de werkvloer hebben al laten zien dat teams met een mix van werknemers met ‘doorsnee’ en ‘niet-doorsnee’ hersenen een voorsprong hebben.

Diversiteit draagt bij aan succes. Verschil voorkomt falen. Maar wie het onderzoek naar HSP bij dieren kent, had dat al begrepen.

Heb je je al geabonneerd op de nieuwsbrief van De Hoogsensitieve Werknemer? Abonneer je nu en mis nooit een blog.

Bronnen:

Pieter Offermans (1982) is auteur, blogger en hoogsensitief werknemer. Hij voltooide een letterenstudie aan de Radboud Universiteit en heeft sindsdien in diverse organisaties gewerkt. In zijn boek De Hoogsensitieve Werknemer laat hij op een nuchtere en praktische manier zien hoe organisaties hun hoogsensitieve medewerkers optimaal kunnen inzetten.

Deel dit bericht:Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on LinkedInShare on Google+Email this to someone