Mindfulness: geen wondermiddel tegen werkstress

Bedrijven zien mindfulness als dé oplossing om stress onder werknemers te verminderen. Toch doen bedrijfstrainingen soms meer kwaad dan goed.

Google, Apple, Sony, Ikea en de supermarkt om de hoek: steeds meer organisaties zien mindfulness als een oplossing voor werkstress. Door regelmatig te mediteren en aandachtsoefeningen te doen zouden werknemers zich beter voelen en beter presteren.

Met name hoogsensitieve werknemers profiteren van maatregelen die overprikkeling en stress tegengaan. Dat organisaties hun medewerkers manieren aanreiken om op adem te komen, valt dus zeker te prijzen.

Bedrijven verwachten wonderen van mindfulness

Zelf doe ik regelmatig aandachtsoefeningen en er was een tijd waarin ik driemaal daags mediteerde. Ik kan niet zeggen dat de oefeningen mijn leven op alle fronten radicaal hebben verbeterd (zoals de goeroes graag claimen), maar ze hebben me bijvoorbeeld wel geleerd om beter en dieper adem te halen. Alleen daarom al ben ik blij dat ik er ooit aan ben begonnen.

Toch merk ik dat ik kritischer ben geworden over mindfulness, of beter gezegd: over mindfulnesstrainingen op het werk. Mijn indruk is dat bedrijven – daarin gestimuleerd door de geluksindustrie – wonderen verwachten. Als je de claims mag geloven, is mindfulness hét wondermiddel tegen werkstress. En dat is simpelweg niet waar.

Mindfulness is minder effectief dan we denken

Op het eerste gezicht ogen de resultaten van aandachtstrainingen indrukwekkend. Een analyse van meer dan 200 studies naar de effectiviteit van mindfulness zegt dat de techniek helpt bij depressie, angst en pijn. Daarnaast zouden aandachtstrainingen ons – onder andere – creatiever en productiever maken en het geheugen versterken.

Volgens psycholoog Miguel Farias, die onderzoek deed naar meditatie en samen met Catherine Wikholm het boek The Buddha Pill schreef, moeten we die claims met een korreltje zout nemen. Hij ontkent niet dat aandachtsoefeningen positieve effecten kunnen hebben, maar die effecten worden wel schromelijk overdreven:

Er spelen ontzettend veel verwachtingen mee. Ik denk dat veel van de effecten eerder toe te schrijven zijn aan het geloof van de mensen in de techniek dan aan de techniek zelf. Een onderzoeker toonde aan dat de mensen die aan mindfulness deden op het subjectieve enquêteformulier invulden dat ze minder stress ervoeren, maar hij keek ook naar een objectieve maatstaf van stress: het cortisolgehalte. Dat bleek bij de groep die mediteerde juist hóger te zijn dan bij de controlegroep die niet had gemediteerd. De onderzoeker weet dat aan de verwachtingen vooraf, hij toonde aan dat de groep die ging mediteren hoge verwachtingen koesterde over een afname van stress.

Farias voorspelt dat we de komende periode meer onderzoeken gaan zien die de effecten van mindfulness wat afzwakken.

Mindfulness lost problemen in organisaties niet op

Eerder al schreef ik dat veel organisaties liever symptomen bestrijden dan problemen aanpakken. Maatregelen mogen niet te veel kosten en moeten snel en makkelijk door te voeren zijn. Aandachtstrainingen lijken dan een ideale oplossing: ze beloven werknemers ‘veerkrachtiger’ te maken voor een relatief lage prijs.

Maar ook al leren medewerkers om alles ‘met aandacht’ te doen, intussen blijven de oorzaken van werkstress onaangeroerd. De werkdruk blijft hoog, conflicten en pesterijen gaan door, de baanonzekerheid neemt niet af, werknemers krijgen niet meer autonomie en ze zitten nog altijd 8 uur per dag in de heksenketel van het open kantoor.

Ik denk weleens: wat als de arbeiders 150 jaar geleden niet hadden geklaagd over de slechte werkomstandigheden in fabrieken? Dan zaten ze daar nu nog, in de stank en de herrie, op een matje te mediteren. Een flauw grapje misschien, maar het raakt wel een punt: werkgevers en werknemers kunnen zó heilig geloven in het oplossend vermogen van mindfulness dat het échte verbeteringen in organisaties in de weg kan staan.

Mindfulness werkt niet voor iedereen

Bovendien blijkt dat mindfulness lang niet voor iedereen positief uitpakt. Een deel van de mensen meldt onder meer paniekaanvallen en depressieve gevoelens na het doen van oefeningen.

Dat kan soms heel ver gaan. Eén verhaal in het bijzonder zette Miguel Farias ertoe om de bijwerkingen van meditatie te onderzoeken:

Louise, een vrouw van in de 50 die al 20 jaar aan yoga deed, ging naar een retraite. Terwijl ze mediteerde, raakte ze gedissocieerd en bezorgd. Ze deed het af als een veelvoorkomend neveneffect van meditatie. Louise ging door met de oefeningen. Nadat ze de volgende dag was thuisgekomen, voelde haar lichaam helemaal verdoofd en ze wilde niet uit bed komen. Haar man bracht haar naar de dokter, die haar doorverwees naar een psychiater. De volgende 15 jaar werd ze behandeld voor psychochotische depressie.

De effectiviteit van mindfulness varieert dus van persoon tot persoon. Maar over die verschillen hoor je bijna nooit iets. Psycholoog Catherine Wikholm heeft daar een verklaring voor:

Het is moeilijk om een gebalanceerde visie te ontwikkelen als de media vol staan met artikelen over de voordelen van mindfulness. We moeten beseffen dat onderzoekers de voordelen vaak opblazen en dat studies die geen effect constateren niet worden opgepikt door de media. Over negatieve effecten wordt zelden gesproken.

De oplossing: mindfulness als één van vele opties

Dat neemt niet weg dat veel mensen de trainingen als heilzaam ervaren. Echt of niet: voor hen lijkt mindfulness wel degelijk positieve effecten te hebben. Maar dat het hier niet gaat om hét wondermiddel tegen werkstress mag duidelijk zijn. Mindfulness is niet de one size fits all-oplossing die bedrijven vaak in handen denken te hebben.

Moeten we aandachtstrainingen dan maar van kantoor verbannen? Dat hoeft nu ook weer niet. Bedrijven kunnen mindfulness aanbieden als één optie naast een veelvoud aan andere mogelijkheden. Misschien heeft iemand meer baat bij een dagelijks wandeluurtje, een rustige werkplek, een constructief gesprek met de leidinggevende over het takenpakket of de mogelijkheid om de eigen werktijden in te delen, bijvoorbeeld.

Wat werkt, verschilt per situatie en per persoon. Eén allesomvattende oplossing voor werkstress bestaat niet. Alle stressreductie is maatwerk, specifiek voor ieder individu. Een organisatie die daarop inzet, houdt werknemers werkelijk productief en gezond.

Meer over mindfulness:

  • Video met Miguel Farias en Catherine Wikholm over hun boek The Buddha Pill en hun onderzoek naar mindfulness:

Pieter Offermans (1982) is auteur, blogger en hoogsensitief werknemer. Hij voltooide een letterenstudie aan de Radboud Universiteit en heeft sindsdien in diverse organisaties gewerkt. In zijn boek De Hoogsensitieve Werknemer laat hij op een nuchtere en praktische manier zien hoe organisaties hun hoogsensitieve medewerkers optimaal kunnen inzetten.

Deel dit bericht:Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on LinkedInShare on Google+Email this to someone